MEDENİYETLER BEŞİĞİ SANDIKLI-4

EVLİYA ÇELEBİYE GÖRE SANDIKLI

Bir Türk gezgini ve yazarı olan Evliya Çelebi 1611-1682 yılları arasında yaşamıştır. Adım adım Anadolu'yu ve dünyayı gezen Evliya Çelebi gezi notlarından oluşan 10 ciltlik Seyahatname isimli eserin sahibidir. Evliya Çelebi ölümünden 11 yıl önce Sandıklı’ya gelmiş ve burada mülk de edinmiştir. Bu dünyaca ünlü gezginin sadece Bursa ve Sandıklı'da mülkünün olması oldukça düşündürücüdür.Yani Evliya Çelebi Bursa gibi bir Vilayete verdiği önemi Sandıklı'ya da vermiştir. Evliya Çelebi 1671 yılında geldiği Sandıklı'dan Seyahatname isimli eserinin 8.cildinin 510.sayfasında şöyle bahsetmektedir; “Minzili kasabai Sandıklı, Karahisar hakinde yüz elli akça kazadır. Nahiyesi yetmiş yetmiş pare kuradır. Bu Sandıklı kasabası Sandıklı dolusu mallı ve mahsulatlı kazadır. Ve şehri ferahfeza yerde bağlar ve bahçeli zarlı mürağan hizarlı yerdir. Ve cümle yüz elli toprak örtülü evlerdir ve üç mahalle dört mihraptır. Cümleden çarşu camii kurşunludur. Mamur binadır. Bir minaresi mevzun vardır ve kırk adet leblebici dükkanları vardır. Cümle etraf kuralarına leblebi bundan gider. Gayet danedar nohudu olur. Bir diyara mahsus değildir. Ve gayri dekakinleri ve hanı, hamamı, tekke ve mesacid vardır.Emnü eman kasabadır.

Kısaca sadeleştirecek olursak; “Sandıklı Kasabası menzili; Karahisar'da 150 akçe kazadır.Yetmiş parça köyü vardır. Bu kaza sandıklı dolusu mallı, mahsullü kazadır.Şehir bağlı bahçeli bir sahradır. 350 toprak örtülü evleri vardır. Üç Mahalle, dört mihraptır. Bir camii, 40 adet leblebici dükkanları vardır. Gayet iri nohutları olur. Başka dükkanları, hanı, hamamı, tekke ve mescidi vardır.Emin kasabadır.

1671 yılından bu güne baktığımızda esnaftaki çokluk ve çeşitlilik hat safhaya ulaştığını görüyoruz. Evliya Çelebinin Seyahatnamesine göre kıyasladığımızda ise Esnaf ve Sanatkarlar odasının 2002 kayıtlarına göre ise; 1671 yılında 40 adet olan leblebici dükkanının 6 ya düştüğünü görüyoruz. (Bu konuyu geçim kaynakları bölümünde geniş olarak işleyeceğimiz için atlıyoruz.)

DİĞER KAYNAKLARAGÖRE SANDIKLI

Sandıklı'nın yarım asır önceki vaziyetinden Şemseddin Sami “Kamus-i Alam”ında şöyle bahsetmektedir; “Bu kasabanın 170 nefer Ermeni ve kusuru kamilen Müslim olmak üzere 6515 nüfusu, 3 camii, 4 medrese, 3 tekke, 1 rüştiye mektebi, 1240 okuyucuları(öğrenci) 5 hanı, Şeyhlü, Geyikli, Dazkır adlarında 3 nahiyesi, 215 köyü olup 74990 nüfusu vardır” şeklinde bahsedilmiştir.

Sandıklı Selçuklular tarafından alındıktan sonra Türkleşmeye başladığı sıralarda 1243 yılında Moğol istilasına uğramıştır. Beylikler dönemi sonunda Osmanlı hakimiyetine girmiş,1402 yılında Ankara Savaşı ile düzeni yeniden bozulmuştur.

XIX. Yüzyıla ait 1880 Osmanlı Salnamesine göre ise Sandıklı'dan şu şekilde bahsedilmektedir; “ Garben Uşak, Cunuben Çal, Şarken Bolvadin, Şimalen Karahisar ile muhatırdır. Askeri merkezi olup,binbaşı ile sair zabitanı vardır. Cem'an 25970 nüfus Müslim, 116 gayrimüslim, ve 328691 dönüm hububat merası, 1955 bağ bostan, 46717 dönüm mera, 70 köy, 3931 hane, 385 dükkan, 4 han, 2 hamam, 73 camii, 28 mektep bulunmaktadır. Mahsul olarak hububat, afyon ve üzüm yetiştirilmektedir. Sanatça müceddiden Isparta ve Burdur misali bir alaca fabrikası küşat olmuştur. İskelesi Sarayköy'dür. Sandıklı'dan Geyikler, Tazkırı tariki ile otuz saatte varılır. Kasabada Camii kebir, Keçi, Hevai namlarıyla üç cami ve Heva-i, Yalıncak Sultan, Hacı Musa, Hadim Sultan, Ali Rumi namlarıyla Nakşibendi, Rufai, Kadiri dergahları vardır. Hacim, Nurettin, Yalıncak, Ali Rumi, Hadim, Yusuf Sultanlar ve Çorhisar köyünde Ahmet Baba, Çay köyünde Yunus Emre metfunları umumi ziyaretgahtır. Halkın vücut yapısı ve kemikleri kuvvetli olup kasaba halkı Osmanlı Türkçesi ile konuşur.Kuzeyden Güneye 8, Doğudan Batıya 12 saat olup 2400 km. karedir. Kasabanın etrafı Şamiha dağları ile çevrilidir. Ortası ovadır. Kenarında şirin ağaçlıklar, bağlar, bahçeler ve bostanlar bulunur. Kasabaya bir saat mesafede Hüdai namında bir ılıca olup kuvvetli suyu vardır ve hoştur. Mayıs ayında ahali vesaireler tarafından gidilir. Üzeri camlı ve harici camekânlı bir ılıcadır.” şeklinde bahsedilmektedir.

Sandıklı'ya bağlı nahiyeler ise şöyledir:

Geyikler (Dinar) Nahiyesi;Dazkırı'nın doğusunda bir nahiyedir. Kadın erkek nüfusu 12996 dır. Hepsi Müslüman’dır. 55.000 dönüm hububat merası,150 kasabada, 450 dönüm bağ,150 dönüm bostan, 50 köy, 3178 hane, 150 dükkan, 1 han, 1 adet harap şekilde hamam, 32 camii ve 32 mektep bulunur. İskelesi 34 saat ötede Sarayköy'dür. Sandıklı'ya 9, Karahisar'a 18,Bursa Vilayetine 60 saattir. Denizli'ye 20 Isparta'ya 9,Uşak'a 14 saattir. Sükuti Akdağ'ından çam, meşe, ardıç ağaçları olup odun ve kereste imal olunarak buradan naklonulur.

Şeyhli (Sincanlı) Nahiyesi;Kadın-erkek 19 bin nüfusu Müslüman’dır.19 gayrimüslim vardır. 25 bin dönüm hububat alanı, 5 bin 500 dönüm bağ, 500 dönüm bahçe, 5 bin dönüm mera, 59 köy, 2791 ev, 34 dükkan, 2 hamam, 20 cami, 54 mektebi havidir.

Yayındakiler:  Sayı-1     Sayı-2     Sayı-3     Sayı-4     Sayı-5